SPR in Huai Khakhaeng WS
โครงการการอนุรักษ์สัตว์ป่าใกล้สูญพันธุ์ในผืนป่าตะวันตก
Conserving Endangered Wildlife in WEFCOM
กิจกรรมการลาดตระเวนอย่างเป็นระบบและมีประสิทธิภาพ
ในพื้นที่เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง
การดูแลและคุ้มครองพื้นที่อนุรักษ์ของหลายประเทศทั่วโลกมีการพัฒนาระบบการดูแลและคุ้มครองพื้นที่ให้มีประสิทธิภาพมากขึ้นในปัจจุบัน โดยใช้เทคโนโลยีที่ทันสมัย โดยเฉพาะเทคโนโลยีสารสนเทศภูมิศาสตร์ (GIS) และข้อมูลด้านวิชาการสัตว์ป่ามาใช้ในการจัดการพื้นที่ควบคู่ไปกับการพัฒนาศักยภาพบุคคลากรให้สามารถใช้เทคโนโลยีที่มีการพัฒนามากยิ่งขึ้นได้อย่างมีประสิทธิภาพ และระบบที่มีบทบาทสำคัญยิ่งในการดูแลและคุ้มครองพื้นที่อนุรักษ์ คือ ระบบการลาดตระเวน ซึ่งเจ้าหน้าที่จะต้องมีความพร้อมในเทคนิคการลาดตระเวน การบันทึกและการจัดเก็บข้อมูลที่เกี่ยวข้อง เพื่อรวบรวมและนำมาวิเคราะห์วางแผนการคุ้มครองพื้นที่ได้อย่างมีประสิทธิภาพ โดยเฉพาะในด้านการป้องกันการลักลอบล่าสัตว์และปัจจัยคุกคามอื่นๆ
เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้งจึงได้พัฒนาระบบการลาดตระเวนภายใต้แนวความคิดดังกล่าว และด้วยความสำคัญในระดับโลกของผืนป่าห้วยขาแข้ง กอปรกับที่ยังคงมีปัจจัยคุกคามในพื้นที่อย่างต่อเนื่อง เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง จึงเป็นเป้าหมายในการวางระบบงานลาดตระเวนเชิงคุณภาพให้เป็นพื้นที่ต้นแบบเพื่อการพัฒนาระบบงานงานตระเวนในพื้นที่อนุรักษ์อื่นๆ โดยรอบภายในผืนป่าตะวันตก ให้เกิดเป็นเครือข่ายที่เข้มแข็ง ตลอดจนการขยายความร่วมมือสู่ผืนป่าที่สำคัญของประเทศแห่งอื่นๆ ต่อไป
สภาพปัญหา
สภาพพื้นที่ของเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้งส่วนใหญ่มีเขตติดต่อกับพื้นที่เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าและอุทยานแห่งชาติ ยกเว้นบริเวณด้านตะวันออกติดกับป่าสงวนแห่งชาติ ซึ่งส่วนใหญ่มีชาวบ้านได้ยึดถือครอบครอง โดยในรัศมี 5 กิโลเมตรจากแนวเขตที่กำหนดเป็นป่าชุมชนมีราษฎรอาศัยอยู่จำนวน 30 กลุ่มบ้าน ส่วนใหญ่มีอาชีพทำการเกษตร รับจ้าง และเลี้ยงปศุสัตว์ เนื่องจากสภาพของป่ากันชนปัจจุบันถูกบุกรุกและมีการขยายตัวของชุมชนทำให้มีหลายกิจกรรมของราษฎรของชาวบ้านส่งผลกระทบโดยตรงต่อเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้งบริเวณแนวเขต เช่น การเลี้ยงปศุสัตว์ การเก็บหาของป่า ในขณะเดียวกันมักพบการกระทำผิดกฎหมายเกี่ยวกับพระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ. 2535 ในบริเวณแนวป่ากันชนและแนวขอบพื้นที่
การพัฒนาระบบการลาดตระเวน
การพัฒนาระบบการลาดตระเวน การตรวจปราบปรามอย่างเป็นระบบ โดยนำเทคโนโลยีสารสนเทศภูมิศาสตร์ มาใช้ในการติดตาม ประเมินผลการลาดตระเวน และตรวจสอบปัจจัยคุกคามในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง เริ่มขึ้นตั้งแต่ปี พ.ศ. 2549 ซึ่งในช่วงแรกกำหนดดำเนินการเฉพาะพื้นที่ตอนกลางด้านตะวันออกซึ่งเป็นพื้นที่รับผิดชอบของส่วนการจัดการที่ 2 เนื่องจากเป็นพื้นที่ที่ติดกับชุมชนและมีปัจจัยคุกคามสูง อีกทั้งในส่วนการจัดการอื่นๆ ยังไม่มีความพร้อมต่อการดำเนินการ
ในปี พ.ศ. 2548 มีแนวคิดในการนำแนวทางการอนุรักษ์และการจัดการพื้นที่ในรูปแบบของโปรแกรมผืนป่าแห่งชีวิตมาใช้ดำเนินการในพื้นที่มรดกโลก เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง และเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าทุ่งใหญ่นเรศวร โดยกำหนดชนิดพันธุ์สัตวป่าที่เป็นเป้าหมายของการอนุรักษ์(Landscape Species) 4 ชนิด ประกอบด้วยเสือโคร่ง ช้าง นาก และนกเงือกคอแดง ซึ่งการที่จะทำให้บรรลุเป้าหมายนั้นต้องกำหนดมาตรการเพื่อควบคุมปัจจัยตุกคามต่างๆ ที่คุกคามต่อชนิดพันธุ์เป้าหมาย โดยมาตรการที่สำคัญคือการพัฒนาระบบการลาดตระเวนให้มีประสิทธิภาพ รวมทั้งมีระบบการตรวจวัดที่เป็นมาตรฐาน
ต่อมาภายหลังเดือนมิถุนายน 2549 จึงได้นำระบบลาดตระเวนมาดำเนินการครอบคลุมทุกส่วนการจัดการและครอบคลุมการปฏิบัติงานทั่วทั้งพื้นที่เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง
ขั้นตอนการดำเนินการ
1. จัดทำแผนติดตามและประเมินผลการลาดตระเวน โดยมีรายละเอียดดังนี้
- ประเมินการลาดตระเวนที่ผ่านมา
- การเตรียมความพร้อมเจ้าหน้าที่ลาดตระเวน และอุปกรณ์
- การจัดเตรียมฐานข้อมูลการลาดตระเวน และระบบฐานข้อมูล GIS ของเขตฯ ห้วยขาแข้ง
- กำหนดพื้นที่รับผิดชอบดำเนินการ
- ดำเนินการลาดตระเวนตามรูปแบบและแผนที่กำหนด
- การายงานผลการลาดตระเวน และรายงานผลเข้าสู่ระบบฐานข้อมูล
- การวิเคราะห์ผลการลาดตระเวนผ่านระบบฐานข้อมูล GIS
2. การเตรียมความพร้อมเจ้าหน้าที่ลาดตระเวน พร้อมกับเครื่องมือและอุปกรณ์
2.1 การเตรียมความพร้อมเจ้าหน้าที่ลาดตระเวน
เขตฯ ห้วยขาแข้ง ร่วมกับสมาคมอนุรักษ์สัตว์ป่า (ประเทศไทย) และเจ้าหน้าที่ตำรวจตระเวนชายแดน กองกำกับการฝึกอบรมพิเศษ 2 กองบัญชาการตำรวจตระเวนชายแดน ดำเนินการเพื่อเตรียมความพร้อมเจ้าหน้าที่ลาดตระเวน ซึ่งเป็นเจ้าหน้าที่ที่มีทักษะในการลาดตระเวนจากหน่วยพิทักษ์ป่าต่างๆ ในพื้นที่ รวมจำนวนทั้งสิ้น 120 คน โดยแบ่งออกเป็น 4 ครั้ง ได้แก่
>> ฝึกอบรมระยะที่ 1 : 22 – 29 ส.ค. 2548
ณ หน่วยพิทักษ์ป่าไซเบอร์ เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง
อ. ห้วยคต จ. อุทัยธานี
>> ฝึกอบรมระยะที่ 2 : 19 – 25 ต.ค. 2548
ณ สำนักงานเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง อ. ลานสัก จ. อุทัยธานี
>> ฝึกอบรมระยะที่ 3 : 20 – 26 ม.ค.2549
ณ หน่วยพิทักษ์ห้วยแม่ดี เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง อ. บ้านไร่ จ. อุทัยธานี
>> ฝึกอบรมระยะที่ 4 : 5 – 11 มิ.ย. 2549
ณ สำนักงานเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง อ. ลานสัก จ. อุทัยธานี
โดยมีเนื้อหาดังต่อไปนี้
2.1.1 การฝึกทบทวนเทคนิคและยุทธวิธีสำหรับการลาดตระเวน
ทบทวนเรื่องวิธีการลาดตระเวนภาคสนาม การเข้าจับกุม การลาดตระเวนหาข่าว การลาดตระเวนระยะใกล้ และการลาดตระเวนระยะไกล รวมทั้งฝึกทบทวนการใช้และบำรุงรักษาอาวุธเตรียมความพร้อมเพื่อการปฏิบัติงาน การจับกุม ข้อกฎหมาย การใช้และบำรุงรักษาอาวุธปืน การปฐมพยาบาล ข้อกฎหมายสำหรับการปฏิบัติงาน
2.1.2 การบันทึกข้อมูลปัจจัยคุกคาม และข้อมูลสัตว์ป่า
ฝึกการบันทึกข้อมูลการลาดตระเวน ประกอบด้วยการบันทึกข้อมูลปัจจัยคุกคาม ข้อมูลด้านสัตว์ป่าและปัจจัยอื่นๆ ตามรูปแบบในคู่มือเทคนิคการตรวจวัดสถานภาพเสือโคร่งและเหยื่อในการลาดตระเวน ซึ่งออกแบบโดยสมาคมอนุรักษ์สัตว์ป่า (ประเทศไทย) และโครงการการจัดการผืนป่ามรดกโลกเชิงระบบนิเวศ ซึ่งเป็นการพัฒนารูปแบบมาจากโครงการติดตามการล่าช้าง Monitoring Illegal Killing of Elephants (MIKE) และในปี พ.ศ. 2551 ได้ปรับปรุงการบันทึกข้อมูลมาเป็นรูปใหม่คือ MIST เพื่อใช้ปฏิบัติการในสถานที่จริง ดังที่ใช้อยู่ในปัจจุบัน
2.1.3 การใช้แผนที่ เข็มทิศ และเครื่องมือหาพิกัดบนพื้นโลก (GPS)
เนื่องจากปัจจุบันเครื่องมือหาพิกัดจากดาวเทียม (GPS) เป็นที่คุ้นเคยสำหรับคนปฏิบัติงานในภาคสนาม และมีความจำเป็นต่อการปฏิบัติงานลาดตระเวนของเจ้าหน้าที่เพื่อให้เกิดความถูกต้องของข้อมูลในการลาดตระเวนเจ้าหน้าที่จะต้องได้รับการฝึกการใช้ GPS ซึ่งกำหนดให้เป็นเครื่อง GARMIN รุ่น 76CSx เนื่องจากมีประสิทธิภาพเพียงพอสำหรับการปฏิบัติงานในป่า เนื้อหาการฝึกทบทวนการใช้ ประกอบด้วยหลักการพื้นฐานของระบบ GPS การใช้งานเบื้องต้น เพื่อบันทึก waypoint บันทึก route วัดระยะทาง สร้าง route และถ่ายข้อมูลพิกัดต่างๆ ลงในคอมพิวเตอร์ โดยเนื้อหาที่สำคัญคือการใช้งานเบื้องต้น สร้างความคุ้นเคยกับเครื่องรับสัญญาณ แหล่งพลังงานอุปกรณ์ การปรับตั้งค่าขั้นต้นสำหรับเครื่องรับสัญญาณ หน้าข้อมูล GPS Information Page หลักการพื้นฐานของ GPS วิธีใช้งานเบื้องต้น การถ่ายข้อมูล GPS จากแผนที่และเข้าไปในแผนที่ ทั้งนี้ในการใช้ GPS เจ้าหน้าที่จะต้องได้รับการฝึกทบทวนการใช้แผนที่ทหารมาตราส่วน 1:50,000 และเข็มทิศ ควบคู่กันไปด้วย
2.2 การจัดเตรียมเครื่องมือและอุปกรณ์
อุปกรณ์และเครื่องมือที่จำเป็นสำหรับการลาดตระเวนตามรูปแบบที่กำหนด เจ้าหน้าที่ลาดตระเวนแต่ละชุดจะต้องจะต้องมีอุปกรณ์สำหรับการลาดตระเวน ประกอบด้วย
>> แผนที่ทหาร ระวาง 1:50,000 ครอบคลุมพื้นที่ปฏิบัติงานของแต่ละชุดลาดตระเวน
>> เข็มทิศ
>> GPS (ในระยะแรกใช้ GARMIN 12XL ต่อมาเปลี่ยนเป็น GPSmap 76CSx)
>> กล้องถ่ายภาพดิจิตอล
>> เทปวัดระยะหรือไม้บรรทัดสำหรับวัดขนาดของร่อยรอยที่กำหนด
>> อุปกรณ์สนามอื่นๆ สำหรับเจ้าหน้าที่ลาดตระเวน
3. การจัดเตรียมระบบฐานข้อมูลการลาดตระเวน และฐานข้อมูลสารสนเทศภูมิศาสตร์
เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง
สำหรับฐานข้อมูลการลาดตระเวน ในช่วง 2 ปีแรก (พ.ศ. 2549-2550) ใช้ระบบฐานข้อมูลการลาดตระเวนที่ประยุกต์มาจากโปรแกรมของ MIKE โดยสมาคมอนุรักษ์สัตว์ป่า (WCS) ประเทศไทย ร่วมกับโครงการการจัดการผืนป่ามรดกโลกเชิงระบบนิเวศ หลังจากนั้นได้มีแผนการความร่วมมือพัฒนาการฝึกอบรมชุดลาดตระเวนประจำเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง ในระดับผู้นำชุดลาดตระเวน ตามเทคนิคการลาดตระเวนแผนใหม่ และเพื่อให้การลาดตระเวนเพื่อการอนุรักษ์สัตว์ป่าและการป้องกันพื้นที่มีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้น จึงได้ปรับปรุงหลักสูตรการลาดตระเวน เพื่อให้สามารถประเมินประสิทธิภาพในการดำเนินการตามมาตรการทางกฏหมาย และปรับปรุงพัฒนากลยุทธในการวางแผนการจัดการพื้นที่ โดยนำแนวคิดจากระบบการลาดตระเวน ภายใต้ระบบโครงการการลาดตระเวนเชิงพื้นที่ MIST (a spatial Management Information System) ทั้งนี้เพื่อให้ผู้นำชุดลาดตระเวนสามารถนำเทคนิคการลาดตระเวนแผนใหม่ไปถ่ายทอดสู่ทีมงานในชุดลาดตระเวนของตน ส่งผลให้เกิดการลาดตระเวนอย่างเป็นระบบทั่วพื้นที่มรดกโลกและสามารถนำไปเป็นแบบอย่างแก่พื้นที่อนุรักษ์อื่นต่อไป โดย ได้จัดให้มีการฝึกอบรมเจ้าหน้าที่ลาดตระเวนในระหว่าง วันที่ 19 – 24 พฤศจิกายน 2550
ในปี พ.ศ. 2551 ได้ดำเนินการติดตั้งระบบฐานข้อมูลใหม่คือ MIST เพื่อให้เจ้าหน้าที่เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้งระดับหัวหน้าหน่วยงานและระดับผู้จัดการฐานข้อมูลมีความรู้ความเข้าใจการนำเข้าข้อมูล เรียกดูข้อมูล และวิเคราะห์ข้อมูล ตามสถานการณ์ขั้นต้นจากผลการลาดตระเวนได้เป็นอย่างดี เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้งสามารถนำผลจากการวิเคราะห์ข้อมูลลาดตระเวนโดยระบบฐานข้อมูล MIST มาใช้ในการวางมาตรการและแก้ไขสถานการณ์เฉพาะหน้าตามข้อมูลจริงที่ปรากฏในการประชุมรายเดือน
4. กำหนดพื้นที่ดำเนินการ
เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง มีการกำหนดพื้นที่ดำเนินการแบ่งออกเป็น 4 ส่วนการจัดการ โดยแต่ละส่วนมีหน่วยพิทักษ์ป่า ที่ทำหน้าที่ควบคุมและดูแลพื้นที่ รวมทั้งสิ้น 19 หน่วยพิทักษ์ป่า และ 2 ปราการทางน้ำ ดังต่อไปนี้
1) ส่วนจัดการที่ 1 ประกอบด้วย หน่วยพิทักษ์ป่าซับฟ้าผ่า หน่วยพิทักษ์ป่ากะปุกกะเปียง หน่วยพิทักษ์ป่าเขาเขียว หน่วยพิทักษ์ป่าห้วยยู่ยี่ หน่วยพิทักษ์ป่าห้วยน้ำขาว และหน่วยพิทักษ์ป่าทุ่งแฝก
2) ส่วนจัดการที่ 2 ประกอบด้วยหน่วยพิทักษ์ป่าวังไผ่ หน่วยพิทักษ์ป่าไซเบอร์ หน่วยพิทักษ์ป่าห้วยอีซะ หน่วยพิทักษ์ป่าเขาปันโส และหน่วยพิทักษ์ป่าซับป่าพลู
3) ส่วนจัดการที่ 3 ประกอบด้วยหน่วยพิทักษ์ป่าห้วยแม่ดี หน่วยพิทักษ์ป่าคลองเสลา และหน่วยพิทักษ์ป่าเขาบันใด
4) ส่วนจัดการที่ 4 ประกอบด้วยหน่วยพิทักษ์ป่ากรึงไกร หน่วยพิทักษ์ป่าองค์ทั่ง หน่วยพิทักษ์ป่าตะเพินคี่ หน่วยพิทักษ์ป่าบ้านกล้วย ปราการทางน้ำกรึงไกร และปราการทางน้ำองค์ทั่ง
ภาพการแบ่งส่วนการจัดการพื้นที่ของเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง
5. กำหนดแผนการลาดตระเวน
การกำหนดแผนลาดตระเวนถูกกำหนดโดยหัวหน้าฝ่ายป้องกันและปราบปรามของเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง ในการลาดตระเวนกำหนดชุดลาดตระเวนจำนวนทั้งหมด 19 ชุด (แต่ละหน่วยพิทักษ์ป่า มี 1 ชุดลาดตระเวน) โดยแต่ละชุดลาดตระเวนประกอบด้วยเจ้าหน้าที่จำนวน 5-6 คน ต่อชุด กำหนดออกลาดตระเวนเดือนละ 2-3 ครั้งต่อชุด ครั้งละ 5 วัน
6. การรายงานผลการลาดตระเวน และนำข้อมูลเข้าระบบฐานข้อมูล
ในแต่ละเดือนเจ้าหน้าที่ลาดตระเวนทุกชุดจะต้องเข้ามาส่งผลการลาดตระเวนประจำเดือนประกอบด้วย ข้อมูล GPS ข้อมูลจากสมุดบันทึกการลาดตระเวน กล้องดิจิตอล เพื่อนำเข้าสู่ระบบฐานข้อมูล เพื่อรายงานเส้นทางการเดิน การตรวจพบปัจจัยคุกคาม การดำเนินการกับปัจจัยคุกคาม และการเก็บข้อมูลเกี่ยวกับสัตว์ป่า ในการจัดประชุมประจำเดือนในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง จะมีการประเมินความถี่ของการลาดตระเวนในแต่ละเดือน ความถี่ของปัจจัยคุกคาม การครอบคลุมพื้นที่ลาดตระเวน และอื่นๆ โดยเจ้าหน้าที่ลาดตระเวน และข้าราชการที่เป็นหัวหน้าโซนการจัดการร่วมกัน พิจารณาผลลาดตระเวน ปัญหาที่เกิดขึ้น รวมทั้งวางแผนลาดตระเวนเดือนต่อไป
รูปแบบรายงานการลาดตระเวนประจำเดือนของเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง โดยใช้ระบบฐานข้อมูล MIST
ผลการดำเนินงานการลาดตระเวนของเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง
