The 4th Training Course on Tiger and Prey Population Monitoring Techniques
การอบรมในภาคสนามครั้งที่ผ่านมามีขึ้นระหว่างวันที่ 1-6 เมษายน 2553 ที่สถานีวิจัยสัตว์ป่าเขานางรำ รวมระยะเวลาทั้งสิ้น 6 วัน และอีก 2 วันในระหว่างวันที่ 5-6 มิถุนายน 2553 ที่ห้องปฏิบัติการ คณะวนศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ เพื่อฝึกวิเคราะห์ข้อมูล ได้แก่ข้อมูลที่ได้จากการตั้งกล้องดักถ่ายภาพด้วยวิธี Capture-Recapture โดยใช้โปรแกรม Capture และข้อมูลที่ได้จากการเดินสำรวจเหยื่อของเสือโคร่งบนเส้นสำรวจโดยวิธี Distance Sampling และคำนวณความหนาแน่นด้วยโปรแกรม Distance
วิทยากรที่มาถ่ายทอดความรู้ให้กับผู้เข้ารับการฝึกอบรมมาจากหลายหน่วยงาน ได้แก่ สถานีวิจัยสัตว์ป่าเขานางรำ เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง และเจ้าหน้าที่จากสมาคมอนุรักษ์สัตว์ป่า (WCS) ประเทศไทยเนื้อหาต่างๆ ที่ได้รับการถ่ายทอดในแต่ละวันของการอบรมประกอบด้วย
วันที่ 1 เมษายน 2553 : แนะนำสถานที่ , ชี้แจงการฝึกอบรม
คุณสมโภชน์ ดวงจันทราศิริ หัวหน้าสถานีวิจัยสัตว์ป่าเขานางรำ ซึ่งเป็นหนึ่งในคณะทำงานวิจัยเสือโคร่ง
มาอย่างยาวนานได้แนะนำสถานที่และกล่าวถึงประวัติและความเป็นมาของสถานีวิจัยสัตว์ป่าเขานางรำ การทำงานและผลงานวิจัยเกี่ยวกับเสือโคร่งจากอดีตถึงปัจจุบัน พร้อมกันนี้ได้ถ่ายทอดประสบการณ์การทำงานและตอบข้อซักถาม แลกเปลี่ยนความคิดเห็นกับผู้เข้ารับการอบรม
หลังจากนั้น ดร.อนรรฆ พัฒนวิบูลย์ ผู้อำนวยการสมาคมอนุรักษ์สัตว์ป่า (WCS) ประเทศไทย แนะนำและชี้แจงวัตถุประสงค์และเป้าหมายของการฝึกอบรม หลังจากนั้นได้บรรยายเกี่ยวกับแนวทางการจัดการสัตว์ป่าในศตวรรษที่ 21 โดยเน้นไปที่การจัดการสัตว์ป่าแห่งผืนป่าหรือ Landscape species ตามโปรแกรมผืนป่าแห่งชีวิต (Living landscape) ซึ่งสัตว์ป่าแห่งผืนป่าเป็นสัตว์ที่มีถิ่นที่อยู่อาศัยที่หลากหลายและใช้พื้นที่ขนาดใหญ่ในการดำรงชีวิต หากเราสามารถดูแล รักษา และจัดการสัตว์ป่าแห่งผืนป่าให้อาศัยอยู่ในถิ่นที่อยู่ได้อย่างปลอดภัยและสามารถรักษาเผ่าพันธุ์ได้ย่อมส่งผลดีต่อสัตว์ป่าชนิดอื่นๆ ที่อาศัยอยู่ในบริเวณนั้นด้วย สัตว์ป่าแห่งผืนป่าทุ่งใหญ่นเรศวร-ห้วยขาแข้ง มี 4 ชนิด คือ ช้างป่า นาก นกเงือกคอแดง และเสือโคร่ง นอกเหนือจากการบรรยายเกี่ยวกับงานในด้านวิชาการแล้ว ดร.อนรรฆยังได้ถ่ายทอดประสบการณ์ในอดีตเมื่อ 20 กว่าปีที่ผ่านมา ตั้งแต่ครั้งยังเป็นนิสิตคณะวนศาสตร์ สาขาวิชาการจัดการสัตว์ป่า จนถึงการทำงานในปัจุบันให้ผู้สนใจศึกษาด้านสัตว์ป่ารุ่นหลังได้ฟังด้วย
วันที่ 2 เมษายน 2553 : ดูงานที่เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง, รู้แจ้งเรื่องอุปกรณ์การทำงาน
วันที่สองของการฝึกอบรมในภาคเช้า ผู้สนใจศึกษาสัตว์ป่าได้เดินทางไปศึกษาดูงานสำนักงานที่เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง ในการศึกษาดูงานครั้งนี้คุณสุนทร ฉายวัฒนะ หัวหน้าเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้งได้บรรยายเรื่องราวการทำงานของเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้งซึ่งเป็นพื้นที่ต้นแบบในการนำระบบลาดตระเวนเชิงคุณภาพ (Smart Patrol System) มาใช้ในพื้นที่ ในการดูงานครั้งนี้นับเป็นโอกาสดีที่ผู้เข้ารับการอบรมได้เข้าร่วมสังเกตการณ์การประชุมสรุปงานประจำเดือนของเจ้าหน้าที่ลาดตระเวน รวมถึงการวางแผนการทำงานของเจ้าหน้าที่ลาดตระเวนในเดือนต่อไปด้วย
หลังจากศึกษาดูงานด้านการป้องกันการกระทำผิดกฎหมายแล้ว ในภาคบ่ายเป็นการฝึกหัดการใช้เครื่องมือและอุปกรณ์ในการเก็บข้อมูลด้านสัตว์ป่าในภาคสนามโดยทีมวิทยากรจากสมาคม
อนุรักษ์สัตว์ป่า (WCS) ประเทศไทยนำโดยคุณ มยุรี อำพลจันทร์ และสถานีวิจัยสัตว์ป่าเขานางรำเป็นผู้ฝึกสอนและทบทวนการใช้อุปกรณ์พื้นฐานได้แก่ แผนที่ เข็มทิศ และ GPS ให้กับผู้เข้ารับการฝึกอบรมเพื่อให้นำไปใช้ในการปฏิบัติงานจริงในภาคสนาม
ช่วงเวลาหลังจากนั้นคุณนนท์ เขียวหวาน เจ้าหน้าที่สมาคมอนุรักษ์สัตว์ป่า (WCS) ประเทศไทยได้มานำเสนอโครงการต่อต้านการค้าสัตว์ป่าผิดกฏหมาย (Wildlife Crime Monitoring) ซึ่งเป็นการดำเนินงานร่วมกับกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืชผ่านทางสำนักบริหารพื้นที่อนุรักษ์ที่ 12 (นครสวรรค์) โดยในปี 2552 ได้มีการสร้างเครือข่าย อาสาสมัครพิทักษ์สัตว์ป่า เพื่อช่วยให้เจ้าหน้าที่สามารถบังคับใช้กฎหมายได้อย่างมีประสิทธิภาพ และได้แนะนำเว็บไซท์ http://www.thaiwildlife.org/ ที่เป็นแหล่งข้อมูลและข่าวสารเกี่ยวกับสัตว์ป่าในเมืองไทยให้ผู้เข้ารับการอบรมได้ทราบด้วย
วันที่ 3 เมษายน 2553 : ทฤษฎีอีกหนึ่งวัน ก่อนพลิกผันไปปฏิบัติ
วันนี้เป็นการพูดคุยกันในเรื่องการสำรวจประชากรเสือโคร่งโดยใช้กล้องดักถ่ายภาพอัตโนมัติ โดยคุณสมโภชน์ ดวงจันทราศิริและทีมเจ้าหน้าที่วิจัยจากสถานีวิจัยสัตว์ป่าเขานางรำ ทั้งนี้ ผู้เข้าร่วมอบรมได้ทดลองใช้กล้องดักถ่ายภาพอัตโนมัติที่สถานีวิจัยใช้ในการทำงาน โดยฝึกการตั้งค่าต่างๆ ที่จำเป็นและทดสอบการทำงานของกล้องถ่ายภาพว่าทำงานหรือไม่
ในช่วงแรกของภาคบ่าย ดร.อนรรฆ พัฒนวิบูลย์ได้นำเรื่องการศึกษาประชากรเหยื่อของเสือโคร่งโดยวิธีการเดินสำรวจบนเส้นสำรวจ (line transect) ในประเทศอินเดียและในผืนป่าทุ่งใหญ่นเรศวร-ห้วยขาแข้ง ที่สมาคมอนุรักษ์สัตว์ป่าดำเนินการมาแล้วมาบรรยายให้ผู้สนใจศึกษาสัตว์ป่าฟัง
ช่วงสุดท้ายของภาคบ่ายผู้เข้ารับการอบรมได้ฝึกการจำแนกเสือโคร่งด้วยลายจากภาพที่ได้จากการดักถ่ายภาพ ซึ่งลายของเสือโคร่งไม่ว่าจะเป็นลายข้างลำตัว หน้าผาก ขา และหางของแต่ละตัวจะแตกต่างกัน ทำให้เราสามารถจำแนกเสือโคร่งแต่ละตัวได้จากลายเหล่านั้น
ในตอนค่ำ มล.ปริญญากร วรวรรณ นักถ่ายภาพและนักเขียนสารคดีเกี่ยวกับสัตว์ป่ามาเป็นเวลานานและในขณะนี้ได้ทำงานร่วมกับสถานีวิจัยสัตว์ป่าเขานางรำภายใต้โครงการวิจัยเสือโคร่งได้มาถ่ายทอดและแลกเปลี่ยนประสบการณ์ในการร่วมงานกับนักวิจัยสัตว์ป่าให้กับผู้เข้ารับการอบรมได้รับฟังด้วย
วันที่ 4 – 5 เมษายน 2553 : ปฏิบัติงานจริงร่วมกับเจ้าหน้าที่สถานีวิจัยสัตว์ป่าเขานางรำ
ช่วงเวลาการฝึกอบรมในครั้งนี้ตรงกับการเข้าดำเนินงานตั้งกล้องดักถ่ายภาพของทีมวิจัยสัตว์ป่าเขานางรำ ณ บริเวณสถานีวิจัย ผู้เข้าอบรมจึงมีโอกาสได้เข้าร่วมปฏิบัติงานจริงในพื้นที่กับทีมเจ้าหน้าที่วิจัยที่มี นายเกริกพล วงศ์ชู ผู้ช่วยนักวิจัยประจำสถานีฯ เป็นหัวหน้าทีมและเป็นผู้ดูแลงานตั้งกล้องดักถ่ายภาพโดยตรง
วันที่ 6 เมษายน 2553 : เดิน Line transect
วันสุดท้ายของการฝึกอบรมในภาคสนามเป็นการสำรวจประชากรเหยื่อของเสือโคร่งบนเส้นสำรวจที่มีระยะทาง 3.2 กิโลเมตร ผู้เข้ารับการอบรมต้องไปถึงบริเวณเส้นสำรวจตั้งแต่เช้าเพื่อทำการสำรวจในช่วงเช้า เมื่อสำรวจในภาคเช้าเสร็จก็จะกลับมาพักในบริเวณที่ห่างจากเส้นสำรวจพอสมควรเพื่อป้องกันไม่ให้เกิดผลกระทบต่อสัตว์ป่าในบริเวณเส้นสำรวจ และจะเริ่มสำรวจในช่วงเวลาเย็นอีกครั้งเมื่อเวลาประมาณ 15.00 น.
ในช่วงหัวค่ำของการฝึกอบรมวันสุดท้าย ดร. ศักดิ์สิทธิ์ ซิ้มเจริญ หัวหน้ากลุ่มงานวิชาการ สำนักบริหารพื้นที่อนุรักษ์ที่ 12 (นครสวรรค์) ผู้ที่ติดตามศึกษาเสือโคร่งในประเทศไทยอย่างจริงจังเป็นเวลาเกือบ 20 ปีได้มาถ่ายทอดประสบการณ์การทำงานวิจัยเกี่ยวกับสัตว์ผู้ล่าโดยเฉพาะเสือโคร่งให้กับผู้เข้ารับการอบรม
วันที่ 5 มิถุนายน 2553 : ในห้องบรรยายกับ Line transect
วันแรกของการฝึกอบรมในห้องปฏิบัติการ ดร.อนรรฆได้บรรยายในเรื่องรูปแบบ แนวคิด และกระบวนการประเมินประชากรเหยื่อของเสือโคร่งที่สำรวจพบบนเส้นสำรวจด้วยวิธีการ Distance sampling โดยมีคุณพรกมล จรบุรมย์ เป็นผู้ฝึกสอนการใช้โปรแกรม Distance ในการวิเคราะห์ข้อมูล ซึ่งประกอบด้วยกระบวนการจัดเตรียมข้อมูล การวิเคราะห์และการแปรผลจากผลลัพธ์ที่ได้
วันที่ 6 มิถุนายน 2553 :
เป็นการนำข้อมูลจากการตั้งกล้องดักถ่ายภาพมาทดลองคำนวณหาความหนาแน่นของเสือโคร่งในพื้นที่เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้งโดย ดร.อนรรฆ ได้เริ่มปูพื้นฐานให้กับผู้เข้ารับการอบรมได้ทราบถึงแนวคิดและวิธีการประเมินประชากรด้วยวิธีจับซ้ำ หรือ Capture-recapture ที่นำมาประยุกต์ใช้คำนวณประชากรสัตว์ป่า หลังจากนั้นคุณมยุรี อำพลจันทร์ได้แนะนำวิธีการใช้โปรแกรม Capture โดยเริ่มตั้งแต่การเตรียมข้อมูล การนำข้อมูลเข้าสู่โปรแกรม การเลือกผลข้อมูลที่เราต้องการทราบ รายละเอียดของแบบจำลองที่มีในโปรแกรม การแปรผลข้อมูลจากโปรแกรมเพื่อนำไปใช้ รวมไปถึงการคำนวณความหนาแน่นของเสือโคร่งในพื้นที่
ก่อนปิดการฝึกอบรมได้มีการมอบประกาศนียบัตรให้ผู้ผ่านการฝึกอบรมในครั้งนี้ด้วยโดย ผศ.ดร. วิจักขณ์ ฉิมโฉม อาจารย์ประจำภาควิชาชีววิทยาป่าไม้ คณะวนศาสตร์เป็นผู้มอบ
สมาคมอนุรักษ์สัตว์ป่า (WCS) ประเทศไทย ขอขอบคุณสถานีวิจัยสัตว์ป่าเขานางรำ, เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง, กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช และคณะวนศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ที่ให้ความร่วมมือในการจัดทำโครงการฝึกอบรมเทคนิคการตรวจวัดประชากรเสือโคร่งและเหยื่อในครั้งนี้ให้สำเร็จลงด้วยดี
ขอขอบคุณ:
กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่าและพันธุ์พืช
สถานีวิจัยสัตว์ป่าเขานางรำ
คณะวนศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์
รายงานโดย : เพิ่มศักดิ์ กนิษฐชาติ : สมาคมอนุรักษ์สัตว์ป่า (WCS) ประเทศไทย
ภาพประกอบ : ดร.ประทีป ด้วงแค และ มยุรี อำพลจันทร์ : คณะวนศาสตร์ ม.เกษตรศาสตร์/สมาคมอนุรักษ์สัตว์ป่า (WCS) ประเทศไทย