โครงการการสร้างระบบการตรวจวัดประชากร เพื่อการอนุรักษ์เสือโคร่ง
ในผืนป่าตะวันตก ประเทศไทย
Building Monitoring System for Tiger Conservation in
Western Forest Complex, THAILAND

โครงการอนุรักษ์เสือโคร่งและเหยื่อในผืนป่ามรดกโลก เป็นโครงการความร่วมมือระหว่างสมาคมอนุรักษ์สัตว์ป่า (WCS) ประเทศไทยร่วมกับกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่าและพันธุ์พืช โดยสถานีวิจัยสัตว์ป่าเขานางรำ จังหวัดอุทัยธานี และโครงการจัดการมรดกโลก โดยสมาคมอนุรักษ์สัตว์ป่า สนับสนุนนักวิจัยผู้เชี่ยวชาญเสือโคร่งในประเทศไทย คือ นายศักดิ์สิทธิ์ ซิ้มเจริญ หัวหน้าสถานีวิจัยสัตว์ป่าเขานางรำ ในด้านเทคนิคและอุปกรณ์ทำการวิจัย                    โครงการอนุรักษ์เสือโคร่ง เป็นโครงการระยะยาว ที่เน้นการวางระบบตรวจวัดประชากรของเสือโคร่งและเหยื่อ ในผืนป่ามรดกโลก คือ เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง จังหวัดอุทัยธานี และเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าทุ่งใหญ่นเรศวร จังหวัดกาญจนบุรีและตาก โดยเริ่มดำเนินการในปี 2547 และจะดำเนินการวางระบบในเขตฯห้วยขาแข้งให้แล้วเสร็จในปี 2548 และหลังจากนั้นจะดำเนินการตรวจวัดทุกปีต่อเนื่อง เพื่อนำผลการตรวจวัดประชากร นำไปเป็นแนวทางในการป้องกัน อนุรักษ์และจัดการประชากรเสือโคร่งและเหยื่อในประเทศให้ยั่งยืน

ผู้ปฏิบัติงานในโครงการ

      1. ดร.อนรรฆ พัฒนวิบูลย์
      2. ชัชวาลย์ พิศดำขำ
      3. ศักดิ์สิทธิ์ ซิ้มเจริญ
      4. สมโภชน์ ดวงจันทราศิริ
      5. แหลมไทย อาษานอก
      6. นนท์ เขียวหวาน
      7. ภาคภูมิ อร่ามศิริรุจิเวทย์
      8. ขวัญไชย ไวธัญญการ
      9. ศุภกิจ วินิจพรสวรรค์

ระยะเวลาในการรายงาน ตุลาคม พ.ศ. 2547 – พฤษภาคม พ.ศ. 2548

วัตถุประสงค์โครงการ

1. จัดตั้งระบบการตรวจวัดประชากรเสือโคร่งและเหยื่อ ในผืนป่าตะวันตก โดยระยะแรกเน้นการดำเนินงานในพื้นที่เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง จังหวัดอุทัยธานี
2. เพิ่มประสิทธิภาพเจ้าหน้าที่ลาดตระเวนป่า ให้มีความสามารถในการตรวจวัดการกระจาย และประชากรของเสือโคร่ง และเหยื่อ โดยใช้ดัชนีรอยเท้า และร่อยรอยอื่นๆ โดยกระบวนการฝึกอบรม วางแผนการลาดตระเวน ร่วมกับเจ้าหน้าที่เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง จังหวัดอุทัยธานี และเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าทุ่งใหญ่นเรศวร จังหวัดตาก

เป้าหมายของโครงการ

            สนับสนุนการจัดการ และการอนุรักษ์สัตว์ป่า ในพื้นที่เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง และทุ่งใหญ่นเรศวร ซึ่งเป็นพื้นที่มรดกโลก ให้อยู่บนพื้นฐานของวิทยาศาสตร์ที่เข้มแข็ง โดยมีข้อมูลตัวชี้วัดคือประชากรเสือโคร่ง และเหยื่อ ที่มีระบบการตรวจวัดที่มีมาตรฐานในระดับสากล และมีระบบลาดตระเวนป้องกันการคุกคามสัตว์ป่าที่มีความสามารถในการตรวจวัดสถานภาพสัตว์ป่าและปัจจัยคุกคาม
 

ผลความก้าวหน้าของการดำเนินงาน

ในรอบระยะเวลาในการอนุญาตได้ดำเนินการไปแล้ว 4 กิจกรรม ดังรายละเอียดต่อไปนี้
1. กิจกรรมการวางระบบการตรวจวัดประชากรและความชุกชุมเสือโคร่ง และเหยื่อระยะยาว

วิธีดำเนินการ

1.1 การวางระบบการตรวจวัดประชากรเสือโคร่ง ใช้วิธีกล้องดักถ่ายภาพ (Camera trap) ซึ่งเป็นกล้องที่มีระบบการทำงานที่ถูกควบคุมด้วยลำแสงอินฟราเรด ซึ่งจะทำการถ่ายภาพเสือโคร่งที่เดินตัดผ่านระบบกล้องโดยอัตโนมัติ แล้วนำภาพถ่ายเสือโคร่งที่ได้มาจำแนกเสือโคร่งเป็นรายตัว ดังนั้นจากแนวทางนี้ ได้วางแผนการตั้งกล้องดักถ่ายภาพอย่างเป็นระบบทั่วทั้งบริเวณพื้นที่ศึกษาในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง และดำเนินการสำรวจทุกปี จะทำให้ทราบความหนาแน่นของประชากรเสือโคร่ง และแนวโน้มของประชากร โดยให้ความแม่นยำสูง
1.2 การวางระบบการตรวจวัดประชากรเหยื่อ ใช้วิธีการวางเส้นสำรวจ (Line transect method) ให้กระจายอย่างเป็นระบบทั่วทั้งพื้นที่ศึกษาในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้งจากนั้นจะดำเนิน การสำรวจซ้ำทุกปี ปีละ 1 ครั้ง จะทำให้ทราบความหนาแน่นของประชากร และแนวโน้มของประชากรของสัตว์ที่เป็นเหยื่อของเสือโคร่ง เช่น วัวแดง กระทิง กวางป่า เก้ง หมูป่า
หน่วยงานที่เกี่ยวข้อง สถานีวิจัยสัตว์ป่าเขานางรำ และเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง
ผลความก้าวหน้า
• ดำเนินการวางแผนวางจุดตั้งกล้องดักถ่ายภาพ ในบริเวณที่ถิ่นอาศัยหลักของเสือโคร่ง ในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง
• ตั้งกล้อง และเก็บข้อมูลเสือโคร่ง และเหยื่อในพื้นที่ตอนใต้ของเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง แล้วเสร็จ จำนวน 45 จุด และกำลังอยู่ในระหว่างวิเคราะห์ข้อมูล

2. กิจกรรมจัดตั้งระบบการตรวจวัดการอนุรักษ์เสือโคร่งและเหยื่อ ในระดับผืนป่าขนาดใหญ่ ตามแนวทางผืนป่าแห่งชีวิต

วิธีดำเนินการ

2.1 จัดทำฐานข้อมูลสารสนเทศภูมิศาสตร์ GIS และฐานข้อมูลการตรวจวัดประชากรสัตว์ป่า หลังจากได้ Conceptual model แล้ว จะจัดวางระบบฐานข้อมูลเพื่อรองรับการดำเนินงานเก็บข้อมูลในภาคสนาม ตลอดจนการประเมินผลตามปัจจัยตรวจวัดที่ระบุไว้ในรายละเอียดของ Conceptual model โดยการประยุกต์ใช้ระบบ GIS ผนวกกับการสำรวจระยะไกล Remote sensing โดยใช้ภาพถ่ายดาวเทียมเข้ามาเกี่ยวข้อง
หน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง, เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าทุ่งใหญ่นเรศวร,
สถานีวิจัยสัตว์ป่าเขานางรำ, คณะวนศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์
ผลความก้าวหน้า
• จัดรวบรวมฐานข้อมูล GIS เช่น ชนิดป่าและการใช้ประโยชน์ที่ดิน แหล่งน้ำ การกระจายของสัตว์ป่า ตำแหน่งหมู่บ้าน และอื่นๆ พร้อมใช้วางแผนการวางระบบตรวจวัด
• จัดทำฐานข้อมูลจากการสำรวจภาคสนาม โดยโปรแกม Access เตรียมรองรับข้อมูลจากภาคสนาม

3. กิจกรรมเสริมประสิทธิภาพให้เจ้าหน้าที่พิทักษ์ป่า และข้าราชการให้มีศักยภาพในการอนุรักษ์บนพื้นฐานของวิทยาศาสตร์

วิธีดำเนินการ

3.1 ฝึกอบรมเจ้าหน้าที่ลาดตระเวน ในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้งและทุ่งใหญ่ ให้สามารถเก็บข้อมูลสัตว์ป่าและปัจจัยคุกคามในขณะการลาดตระเวน โดยใช้เทคโนโลยี GPS และแนวทางการเก็บข้อมูลตามระบบมาตรฐานสากล
3.2 ฝึกอบรมข้าราชการและนักวิจัย ทั้งในระดับพื้นที่ และส่วนกลาง ให้สามารถเข้าใจขบวนการเรียกใช้ข้อมูล และวิเคราะห์ข้อมูล จากข้อมูลภาคสนาม
หน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง, เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าทุ่งใหญ่นเรศวร, สถานีวิจัยสัตว์ป่าเขานางรำ, คณะวนศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์, ตัวแทนคณะกรรมการอนุรักษ์ผืนป่าตะวันตะวันตก, มูลนิธิสืบนาคะเสถียร
ผลความก้าวหน้า
• ดำเนินการฝึกอบรมเจ้าหน้าที่ลาดตระเวน เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าทุ่งใหญ่นเรศวร จำนวน 40 นาย ให้เข้าใจวิธีการตรวจวัดความชุกชุม การกระจายของเสือโคร่ง และเหยื่อ วันที่ 28 – 29 เมษายน พ.ศ. 2548
• ดำเนินการฝึกอบรมเจ้าหน้าที่ลาดตระเวน เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง จำนวน 2 รุ่น รุ่นละ 90 นาย รวมอบรมทั้งสิ้น 180 นาย วันที่ 7 มิถุนายน และ 17 มิถุนายน พ.ศ. 2548
• ผลิตคู่มือการตรวจวัดประชากรเสือโคร่งและเหยื่อ เพื่อการลาดตระเวน
• กำลังดำเนินการใกล้ชิดกับเจ้าหน้าที่ เสริมประสิทธิภาพของการลาดตระเวน โดยใช้มีระบบการตรวจวัดในทุกระดับ ตั้งแต่ความถี่ของการลาดตระเวน พื้นที่ลาดตระเวน ปัจจัยคุกคาม และอื่นๆ

4. กิจกรรมสนับสนุนนักศึกษา ให้มีความเข้มแข็งในแนวทางการอนุรักษ์เชิงวิทยาศาสตร์

วิธีดำเนินการ

4.1 สนับสนุนและให้ทุนงานวิจัยในระดับปริญญาโท ด้านผลกระทบของชุมชนต่อเสือ และเหยื่อ และผลการศึกษาจะนำมาใช้เผยแพร่
หน่วยงานที่เกี่ยวข้อง คณะวนศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์
ผลความก้าวหน้า
• กำลังสนับสนุนทุนวิจัยแก่นิสิตปริญญาโทคณะวนศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ดำเนินการศึกษาวิจัยการตรวจวัดประชากรเสือโคร่ง และเหยื่อ ในพื้นที่เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง จำนวน 1 คน

* Download a printable Project